تخریب خاموش خاک؛ تهدیدی جدی برای سلامت عمومی، ایمنی غذایی و پایداری منابع آب کشور
به گزارش پایگاه خبری حامیان سلامت و ایمنی نیروی کار، آلودگی خاک در ایران بهعنوان یکی از کمصداترین اما پرخطرترین بحرانهای محیطزیستی، اکنون به یک چالش چندوجهی در حوزه HSE تبدیل شده است؛ بحرانی که مستقیماً سلامت انسان، ایمنی زنجیره غذایی و پایداری منابع آب سطحی و زیرزمینی را تهدید میکند.
اگرچه در سالهای گذشته موضوع فقر و آلودگی خاک، ابتدا از سوی مسئولان محیطزیستی درباره کلانشهرهایی مانند تهران مطرح شد، اما شواهد علمی و گزارشهای رسمی نشان میدهد که این معضل بههیچوجه محدود به یک منطقه خاص نبوده و تقریباً سراسر کشور را در بر گرفته است. بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس و دادههای سازمان حفاظت محیطزیست، حدود ۶۰ درصد آلودگی خاک کشور ناشی از پسماندها و بیش از ۲۱ درصد مرتبط با فاضلابهای شهری، صنعتی و کشاورزی است؛ آماری که از ضعف جدی در مدیریت محیطزیستی و ایمنی زیربنایی حکایت دارد.
عبور آلودگی خاک از حدود مجاز؛ زنگ خطر برای HSE کشاورزی
به اعتقاد کارشناسان، در استانهایی مانند خوزستان، اصفهان و کرمان سطح آلودگی خاک در برخی مناطق از حدود مجاز گذشته و این موضوع مستقیماً تولید محصولات سالم و ایمن را با مخاطره مواجه کرده است. ادامه این روند میتواند در آینده نزدیک منجر به خروج بخشی از اراضی کشاورزی از چرخه تولید و تشدید ناامنی غذایی شود؛ مسئلهای که از نگاه HSE نهتنها یک بحران زیستمحیطی، بلکه تهدیدی برای سلامت عمومی و ایمنی شغلی فعالان بخش کشاورزی نیز محسوب میشود.
در همین زمینه، رئیس بخش تحقیقات حاصلخیزی خاک و تغذیه گیاه مؤسسه تحقیقات خاک و آب کشور هشدار داده است که فقر شدید مواد آلی در خاک ایران، پایههای حاصلخیزی سرزمین را متزلزل کرده و آلودگی خاک یکی از عوامل تشدیدکننده این فروپاشی تدریجی است.
تخریب سرزمینی؛ مفهوم کلیدی در مدیریت ریسک محیطزیستی
متخصصان محیطزیست معتقدند کشور بهتدریج وارد مرحلهای از بحران با عنوان «تخریب سرزمینی» شده است؛ مفهومی که مجموعهای از تهدیدات شامل آلودگی خاک، کاهش ماده آلی، افت توان زیستی خاک، فرسایش، فشردگی خاک و تغییر کاربری اراضی کشاورزی و منابع طبیعی را در بر میگیرد. این روند، یکی از بزرگترین ریسکهای محیطزیستی پیشروی توسعه پایدار کشور بهشمار میرود.
با وجود تأیید رسمی وجود آلودگی خاک، تاکنون آمار شفاف و جامع ملی از شدت و گستره این آلودگی منتشر نشده است؛ موضوعی که به باور کارشناسان، در صورت انتشار، میتواند ابعاد نگرانکنندهتری از وضعیت خاک کشور را آشکار کند.
آلودگی خاک؛ پیوند بین امنیت غذایی و منابع آب شرب
محسن شهریاری مقدم، مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت زیستمحیطی آب و خاک سازمان حفاظت محیطزیست، در تشریح ابعاد این بحران میگوید: بر اساس قانون حفاظت از خاک، آلودگی خاک به هرگونه ورود یا پخش مواد خارجی گفته میشود که ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی یا زیستی خاک را بهگونهای تغییر دهد که برای انسان، سایر موجودات زنده، گیاهان و حتی زیرساختها زیانآور باشد؛ تعریفی که پوششهای آبرفتی و سنگی سطح زمین را نیز شامل میشود.
از منظر HSE، نخستین پیامد آلودگی خاک، تهدید امنیت غذایی و سلامت مصرفکنندگان است؛ چرا که بسیاری از آلایندهها وارد زنجیره غذایی شده و برخی از آنها اثر تجمعی و طولانیمدت بر بدن انسان دارند. از سوی دیگر، کاهش توان تولیدی خاک، امنیت شغلی کشاورزان و پایداری اقتصاد کشاورزی را نیز با خطر مواجه میکند.
وی با اشاره به اثرات غیرمستقیم آلودگی خاک بر منابع آب تأکید میکند: آبهای زیرزمینی از آب عبوری از لایههای خاک تغذیه میشوند و در نتیجه، آلودگی خاک میتواند مستقیماً کیفیت آب شرب و آبهای سطحی را تحتتأثیر قرار دهد. ورود آلایندهها از طریق روانابها به رودخانهها و سدها، چرخه انتقال آلودگی را تکمیل میکند؛ موضوعی که از منظر ایمنی آب آشامیدنی بسیار نگرانکننده است.
پسماند، فاضلاب و فعالیتهای صنعتی؛ منابع اصلی آلودگی
به گفته این مقام مسئول، پسماندها، فاضلابهای شهری و صنعتی، مصرف بیرویه کودها و سموم شیمیایی، فعالیتهای معدنی، نشت مواد نفتی و ذرات معلق حاصل از گردوغبار، مهمترین منابع آلودگی خاک در ایران هستند. نوع و شدت آلودگی خاک نیز بسته به الگوی فعالیت صنعتی، کشاورزی و شهری هر منطقه متفاوت است.
سازمان حفاظت محیطزیست اعلام کرده است که پایش خاک در سراسر کشور بهصورت مستمر انجام میشود و در مواردی که آلودگی فراتر از حدود مجاز باشد، مطابق قانون، اخطار صادر و آلودهکننده ملزم به پاکسازی و جبران خسارت زیستمحیطی میشود.
جمعبندی HSE
آلودگی خاک در ایران، صرفاً یک مسئله محیطزیستی نیست، بلکه بحرانی در تقاطع سلامت، ایمنی و پایداری منابع حیاتی است. تداوم این وضعیت، بدون اصلاح ساختار مدیریت پسماند، فاضلاب و نظارت صنعتی، میتواند هزینههای سنگین انسانی، اقتصادی و امنیتی به کشور تحمیل کند؛ هشداری که امروز باید جدیتر از همیشه شنیده شود.
