هشدار جهانی درباره ایمنی مواد غذایی؛ تهدید جدی سلامت کودکان و ضرورت تقویت نظام HSE در زنجیره تأمین غذا

سازمان جهانی بهداشت (WHO) در تازه‌ترین گزارش خود اعلام کرد که مصرف مواد غذایی ناایمن سالانه موجب ابتلای حدود ۸۶۶ میلیون نفر به بیماری و ۱.۵ میلیون مرگ در جهان می‌شود. بر اساس این گزارش، کودکان زیر پنج سال بیشترین آسیب‌پذیری را دارند و خطر ابتلای آن‌ها به بیماری‌های ناشی از غذای آلوده تقریباً سه برابر بیشتر از سایر گروه‌های سنی است. این آمار بار دیگر اهمیت تقویت استانداردهای ایمنی، بهداشت و محیط زیست (HSE) در نظام تولید، توزیع و مصرف مواد غذایی را برجسته می‌کند.

بر اساس برآوردهای جدید سازمان جهانی بهداشت که در ژوئن ۲۰۲۶ منتشر شده است، اگرچه کودکان زیر پنج سال تنها حدود ۹ درصد جمعیت جهان را تشکیل می‌دهند، اما نزدیک به یک سوم موارد بیماری‌های ناشی از غذا در این گروه سنی رخ می‌دهد. بخش قابل توجهی از این بیماری‌ها شامل اسهال‌های عفونی و بیماری‌های گوارشی است که در بسیاری از موارد می‌تواند برای کودکان خردسال کشنده باشد.

کارشناسان حوزه سلامت تأکید می‌کنند که علاوه بر عوامل میکروبی مانند باکتری‌ها، ویروس‌ها و انگل‌ها، آلودگی‌های شیمیایی موجود در مواد غذایی نیز تهدیدی جدی برای سلامت انسان محسوب می‌شود. موادی مانند سرب، آرسنیک غیرآلی و متیل‌جیوه که ممکن است از طریق منابع طبیعی یا فعالیت‌های صنعتی وارد زنجیره غذایی شوند، می‌توانند به ویژه برای کودکان خطرناک باشند و باعث آسیب به رشد مغزی، اختلالات عصبی و مشکلات رشدی مادام‌العمر شوند.

بررسی‌های جهانی نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۱ بیش از ۸۶۰ میلیون مورد بیماری ناشی از عوامل زیستی موجود در غذا ثبت شده است. در عین حال، اگرچه تعداد موارد بیماری بیشتر به دلیل عوامل میکروبی رخ می‌دهد، اما بخش عمده مرگ‌ومیرها ناشی از آلودگی‌های شیمیایی است. طبق گزارش WHO، حدود ۷۳ درصد از مرگ‌های ناشی از غذای آلوده به مواجهه با مواد شیمیایی مرتبط بوده که در این میان آرسنیک غیرآلی با ۴۲ درصد و سرب با ۳۱ درصد بیشترین سهم را داشته‌اند؛ موادی که خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی و انواع سرطان‌ها را افزایش می‌دهند.

از منظر اقتصادی نیز پیامدهای این مسئله قابل توجه است. برآوردها نشان می‌دهد بیماری‌های ناشی از غذای ناسالم در سال ۲۰۲۱ موجب ۳۱۰ میلیارد دلار کاهش بهره‌وری اقتصادی در جهان شده است؛ رقمی که با در نظر گرفتن تفاوت هزینه‌های زندگی کشورها، به حدود ۶۴۷ میلیارد دلار خسارت اقتصادی می‌رسد. این خسارت‌ها عمدتاً ناشی از غیبت از کار، کاهش توان تولیدی و افزایش هزینه‌های درمانی است.

اهمیت موضوع برای نظام HSE و صنایع غذایی

متخصصان حوزه ایمنی و بهداشت حرفه‌ای معتقدند نتایج این گزارش بیانگر ضرورت تقویت نظام مدیریت HSE در تمامی مراحل زنجیره تأمین مواد غذایی است؛ از تولید و فرآوری گرفته تا حمل‌ونقل، نگهداری و عرضه. اجرای استانداردهایی مانند ISO 22000، HACCP و سیستم‌های مدیریت ایمنی غذایی می‌تواند نقش مهمی در کاهش خطر آلودگی و پیشگیری از بیماری‌های مرتبط با غذا ایفا کند.

همچنین سازمان جهانی بهداشت از دولت‌ها خواسته است که با بهبود استانداردهای کشاورزی، کنترل دقیق‌تر فعالیت‌های صنعتی، تقویت نظارت‌های زیست‌محیطی و توسعه سامانه‌های پایش ایمنی غذا، از ورود آلاینده‌های شیمیایی به زنجیره غذایی جلوگیری کنند. در این راستا، رویکرد «یک سلامت» (One Health) که سلامت انسان، حیوان، گیاه و محیط زیست را به صورت یکپارچه بررسی می‌کند، به عنوان یکی از راهکارهای مؤثر در مدیریت ریسک‌های غذایی مطرح شده است.

پیامدهای منطقه‌ای و چالش عدالت سلامت

مطالعات WHO نشان می‌دهد بیشترین بار بیماری‌های ناشی از غذا در مناطق آفریقا و جنوب شرق آسیا مشاهده می‌شود و این دو منطقه در مجموع حدود ۷۵ درصد موارد بیماری و ۶۰ درصد مرگ‌های جهانی را به خود اختصاص داده‌اند. عوامل مختلفی از جمله تغییرات اقلیمی، فشارهای زیست‌محیطی، جهانی شدن زنجیره تأمین غذا و نابرابری در دسترسی به زیرساخت‌های بهداشتی در تشدید این وضعیت نقش دارند.

پیام برای سیاست‌گذاران و نظام‌های نظارتی

سازمان جهانی بهداشت تأکید کرده است که انتشار این داده‌های جدید می‌تواند به دولت‌ها کمک کند تا اولویت‌های سیاست‌گذاری در حوزه ایمنی غذا را دقیق‌تر تعیین کنند، نظام‌های پایش و مراقبت را توسعه دهند و همکاری بین بخش‌های بهداشت، کشاورزی و محیط زیست را تقویت کنند.

این گزارش در آستانه روز جهانی ایمنی غذا (۷ ژوئن ۲۰۲۶) منتشر شده است؛ روزی که امسال با شعار «از بار بیماری تا راه‌حل‌ها؛ غذای ایمن برای همه» برگزار می‌شود و هدف آن افزایش آگاهی عمومی و تقویت اقدامات پیشگیرانه در سراسر جهان است.

اگر بخواهید، می‌توانم یک نسخه کاملاً بومی‌سازی‌شده برای ایران (با اشاره به وزارت بهداشت، سازمان غذا و دارو، استاندارد ملی ایران و نظام HSE در صنایع غذایی کشور) هم آماده کنم که بیشتر شبیه خبر رسمی سازمانی داخلی باشد.