ضرورت بازنگری در نظام مدیریت HSE و صیانت از نیروی کار؛ هشدارهای جهانی و راهبردهای ملی

در پی انتشار تازه‌ترین گزارش سازمان بین‌المللی کار (ILO) مبنی بر جان‌باختن سالانه نزدیک به ۳ میلیون نفر بر اثر حوادث و بیماری‌های شغلی در جهان، کارشناسان و مراجع نظارتی حوزه HSE در کشور بر لزوم ارتقای فرهنگ ایمنی، استانداردسازی فرآیندهای صنعتی و پایبندی همه‌جانبه کارفرمایان به «ماده ۸۵ و ۹۱ قانون کار جمهوری اسلامی ایران» تأکید کردند.

متن گزارش

۱. ابعاد بحران ایمنی در مقیاس جهانی و پیامدهای اقتصادی-انسانی

بر اساس ارزیابی‌های جامع سازمان بین‌المللی کار (ILO)، سالانه بالغ بر ۲.۹۳ میلیون کارگر در سراسر جهان جان خود را بر اثر حوادث ناشی از کار یا بیماری‌های شغلی مزمن از دست می‌دهند. علاوه بر این، وقوع سالانه ۳۹۵ میلیون سانحه شغلی غیرکشنده منجر به ازکارافتادگی‌های دائم و موقت، تحمیل هزینه‌های سنگین درمانی بر سیستم‌های بیمه‌ای و افت بهره‌وری ملی می‌شود.

این گزارش تصریح می‌کند که از سال ۲۰۲۲، حق برخورداری از «محیط کار ایمن و بهداشتی» به عنوان پنجمین اصل بنیادین کار در سطح بین‌المللی تصویب شده و سرمایه‌گذاری در سامانه مدیریت HSE نه یک هزینه مازاد، بلکه الزام توسعه پایدار و صیانت از کرامت انسانی است.

۲. تطبیق با الزامات قانونی و وضعیت صیانت از کار در ایران

در چارچوب قوانین جمهوری اسلامی ایران، تأمین ایمنی و بهداشت حرفه‌ای صراحتاً در قوانین بالادستی تکلیف شده است:

ماده ۸۵ قانون کار: رعایت دستورالعمل‌های حفاظتی و بهداشتی مصوب «شورای عالی حفاظت فنی» و «وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی» را برای کلیه کارگاه‌ها، کارفرمایان و کارگران الزامی می‌داند.
ماده ۹۱ قانون کار: کارفرمایان را موظف می‌کند کلیه وسایل و تجهیزات حفاظت فردی (PPE) استاندارد را تهیه و به رایگان در اختیار کارگران قرار دهند و نظارت مستمر بر نحوه استفاده صحیح از آن‌ها اعمال نمایند.
ماده ۹۵ قانون کار: مسئولیت اجرای مقررات و ضوابط فنی و بهداشت کار بر عهده شخص کارفرما بوده و قصور در این زمینه تبعات حقوقی و کیفری در پی دارد.

بررسی حوادث شغلی در صنایع کشور نشان می‌دهد که بخش ساختمان، پروژه‌های عمرانی، صنایع معدنی و کارگاه‌های کوچک مقیاس به ترتیب بالاترین آمار حوادث منجر به فوت و نقص عضو را به خود اختصاص داده‌اند؛ موضوعی که ضرورت استقرار سامانه‌های مدیریت ایمنی نظیر ISO 45001 را دوچندان می‌کند.

۳. ریسک‌های نوظهور: تغییرات اقلیمی، تنش حرارتی و فناوری‌های نوین

گزارش ILO تأکید دارد که بیش از ۲.۴۱ میلیارد شاغل در سطح جهان در معرض ریسک‌های ناشی از تنش حرارتی (Heat Stress) و تغییرات اقلیمی قرار دارند. این مخاطره به‌ویژه در مناطق جنوبی و فلات مرکزی ایران که با موج‌های گرمای شدید در فصول گرم مواجه هستند، کارگران پروژه‌های نفت و گاز، پتروشیمی، کشاورزی و فعالیت‌های روباز را تهدید می‌کند.

مهندسی کنترل تنش حرارتی شامل:

اصلاح شیفت‌های کاری (تغییر ساعت به ساعات خنک شبانه‌روز)،
پایش مداوم شاخص‌های WBGT (دمای تر و گویسان)،
تعبیه سایبان‌ها و ایستگاه‌های استراحت هیدراتاسیون،
پایش پزشکی دوره‌ای شاغلین در معرض خطر،

می‌تواند از بروز ایست قلبی، گرمازدگی‌های حاد و حوادث ناشی از افت تمرکز جلوگیری نماید.

۴. راهبرد نظام‌مند HSE برای کاهش ضریب تکرار و شدت حوادث (FSR)

کارشناسان مهندسی ایمنی بر اجرای فرآیندهای کلیدی زیر در بنگاه‌های تولیدی و صنعتی تأکید دارند:

شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک (HIRA/JSA): پیش از آغاز هرگونه عملیات اجرایی، مخاطرات فرآیندی شناسایی و طبق ماتریس ریسک کنترل شوند.
فعال‌سازی کمیته‌های حفاظت فنی و بهداشت کار: تشکیل منظم جلسات ماده ۹۳ قانون کار در کارگاه‌های مشمول و حضور فعال بازرسان HSE.
توسعه آموزش‌های پیشگیرانه: برگزاری دوره‌های دوره‌ای TBM (Toolbox Talk)، کار در ارتفاع، ایمنی برق، کار در فضاهای بسته و واکنش در شرایط اضطراری (ERP).
سیستم گزارش‌دهی وقایع شبه‌حادثه (Near-Miss): ثبت و تحلیل رویدادهای بدون خسارت جهت پیشگیری از وقوع حوادث شدید بعدی.

نتیجه‌گیری و بیانیه پایانی

تحقق مفهوم «کار شایسته» (Decent Work) بدون استقرار زیرساخت‌های ایمن و ارتقای فرهنگ سازمانی HSE امکان‌پذیر نیست. مرگ حتی یک نفر در جریان کار، هشداری جدی به ساختارهای نظارتی است. صیانت از سرمایه انسانی کشور نیازمند همکاری سه‌جانبه میان دولت (نهادهای نظارتی و بازرسی کار)، کارفرمایان (تأمین زیرساخت و منابع) و تشکل‌های کارگری (مشارکت در پایش ایمنی) است تا بازگشت ایمن و سلامت هر شاغل به آغوش خانواده تضمین گردد.