احیای تالابها؛ گامی راهبردی در تقویت ایمنی زیستمحیطی و مدیریت ریسکهای اقلیمی
تالابها بهعنوان یکی از ارزشمندترین زیستبومهای طبیعی، نقش مهمی در حفظ تعادل محیطزیستی، کاهش مخاطرات طبیعی و ارتقای شاخصهای ایمنی، بهداشت و محیط زیست (HSE) ایفا میکنند. در سالهای اخیر، با تشدید تغییرات اقلیمی، افزایش دورههای خشکسالی و فشارهای انسانی بر منابع آبی، موضوع احیا و حفاظت از تالابها در ایران به یکی از اولویتهای مهم مدیریتی و زیستمحیطی کشور تبدیل شده است.
به گزارش خبرگزاری مهر، تالابها، دریاچهها، رودخانهها و پهنههای آبی از مهمترین سرمایههای طبیعی کشور به شمار میروند. این زیستبومها علاوه بر نقش حیاتی در تأمین آب، تنظیم چرخههای اقلیمی و پشتیبانی از امنیت غذایی، زیستگاه هزاران گونه گیاهی و جانوری نیز هستند. از منظر مدیریت HSE، تالابها بهعنوان سپرهای طبیعی در برابر سیلاب، طوفانهای گرد و غبار و آلودگیهای زیستمحیطی شناخته میشوند و حفاظت از آنها به معنای کاهش ریسکهای زیستمحیطی و ارتقای سلامت اکوسیستمهاست.
کارشناسان محیط زیست معتقدند تالابها از پیچیدهترین و در عین حال کارآمدترین اکوسیستمهای طبیعی جهان هستند. این اکوسیستمها خدمات حیاتی متعددی از جمله ذخیره و پالایش طبیعی آب، تعدیل سیلابها، تثبیت خاک و جلوگیری از گسترش ریزگردها را ارائه میکنند. ایران به دلیل شرایط اقلیمی متنوع و موقعیت جغرافیایی خاص، از تنوع قابل توجهی در تالابها برخوردار است؛ بهگونهای که برخی از مهمترین زیستگاههای پرندگان مهاجر و گونههای نادر گیاهی و جانوری در این زیستبومها قرار دارند.
با این حال طی دهههای اخیر بسیاری از تالابهای کشور با چالشهای جدی مواجه شدهاند. کاهش بارندگی، برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، توسعه نامتوازن کشاورزی، سدسازیهای گسترده و تغییر کاربری اراضی از مهمترین عوامل تهدیدکننده این زیستبومها محسوب میشوند. نمونه بارز این وضعیت در تالاب هورالعظیم در جنوب غرب کشور مشاهده میشود؛ تالابی که تأمین حقابه زیستمحیطی آن بهعنوان مهمترین شرط تداوم حیات اکولوژیک و حفاظت از گونههای آبزی و پرندگان مهاجر مطرح شده است.
در همین راستا، احمدرضا لاهیجانزاده، معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست، حفاظت از تالابها را یکی از ارکان اصلی صیانت از تنوع زیستی کشور دانسته است. وی با اشاره به وضعیت تالاب میانکاله تأکید کرده است که مدیریت منابع آبی و تأمین حقابه تالابها باید بر اساس مطالعات علمی و ارزیابیهای زیستمحیطی انجام شود تا تعادل اکولوژیک این زیستبومهای حساس حفظ شود. به گفته وی، میانکاله نقش مهمی در پایداری اکوسیستمهای ساحلی دریای خزر و حفاظت از تنوع زیستی منطقه دارد و هرگونه فعالیت عمرانی یا توسعهای در این محدوده باید با ملاحظات دقیق محیطزیستی همراه باشد.
لاهیجانزاده همچنین هشدار داده است که در صورت بیتوجهی به تأمین حقابههای زیستمحیطی، برخی تالابهای مهم کشور با خطر خشک شدن کامل و از بین رفتن کارکردهای اکولوژیک مواجه خواهند شد. وی احیای تالاب میانکاله و خلیج گرگان را مستلزم اقدام فوری، برنامهریزی بلندمدت و همکاری بینبخشی دستگاههای اجرایی عنوان کرده است.
از منظر HSE، خشک شدن تالابها میتواند پیامدهای گستردهای برای سلامت محیط زیست و جوامع انسانی به همراه داشته باشد. از بین رفتن زیستگاهها، کاهش جمعیت پرندگان مهاجر، نابودی گونههای آبزی و افزایش کانونهای تولید گرد و غبار از جمله آثار تخریب تالابهاست که میتواند بر سلامت عمومی، کشاورزی و اقتصاد محلی تأثیرگذار باشد.
در همین زمینه، علیمحمد طهماسبی بیرگانی، دبیر ستاد ملی سیاستگذاری و هماهنگی مدیریت پدیده گرد و غبار، تأکید کرده است که خشک شدن تالابها تنها یک مسئله محیطزیستی نیست بلکه میتواند تبعات اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی به همراه داشته باشد. وی معتقد است امنیت اکولوژیک پایهای برای امنیت غذایی و توسعه پایدار محسوب میشود و از دست رفتن تالابها میتواند به گسترش کانونهای گرد و غبار، کاهش کیفیت زندگی و افزایش مهاجرتهای زیستمحیطی منجر شود.
در همین چارچوب، مسئولان محیط زیست استان فارس از ابلاغ سند ملی احیای تالابهای بختگان و طشک خبر دادهاند. این اقدام در قالب برنامههای ملی سازگاری با تغییر اقلیم و مدیریت پایدار منابع آب اجرا میشود و هدف آن احیای زیستگاههای طبیعی، حفظ تنوع زیستی و کاهش اثرات خشکسالی در منطقه است. کارشناسان معتقدند احیای این تالابها میتواند نقش مهمی در بهبود شرایط زیستمحیطی، کنترل گرد و غبار و ارتقای تابآوری اکولوژیک استان ایفا کند.
همچنین روحالله اسماعیلی، معاون محیط زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران، اعلام کرده است که حدود ۲۰ هزار هکتار از تالاب میانکاله در سالهای اخیر دچار خشکی شده است. به گفته وی، عواملی همچون کاهش تراز دریای خزر، کاهش بارندگی، برداشتهای بیرویه آب و نرسیدن حقابه زیستمحیطی از مهمترین دلایل این وضعیت محسوب میشوند. وی تأکید کرده است که حفاظت از تالابها نیازمند مدیریت یکپارچه منابع آب، نظارت مستمر و همکاری همه دستگاههای اجرایی است.
کارشناسان تأکید دارند که موفقیت برنامههای احیای تالابها تنها با اقدامات دولتی محقق نمیشود و مشارکت جوامع محلی، کشاورزان، صنایع و سازمانهای مردمنهاد نقش تعیینکنندهای در این زمینه دارد. تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که حفاظت پایدار از اکوسیستمهای آبی زمانی تحقق مییابد که منافع اقتصادی و اجتماعی جوامع محلی نیز در برنامههای مدیریتی لحاظ شود.
در کنار تالابها، دریاها و سواحل کشور نیز با چالشهایی نظیر آلودگیهای صنعتی و شهری، تخریب زیستگاههای ساحلی و تغییرات اقلیمی روبهرو هستند. متخصصان حوزه محیط زیست هشدار میدهند که مدیریت ناپایدار منابع آبی و بیتوجهی به ملاحظات محیطزیستی میتواند پیامدهای جبرانناپذیری برای اکوسیستمهای دریایی و ساحلی به همراه داشته باشد. از این رو حفاظت از تالابها، رودخانهها و دریاها باید بهعنوان یک نظام بههمپیوسته مورد توجه قرار گیرد.
امروزه بیش از هر زمان دیگری اهمیت تالابها بهعنوان سرمایههای طبیعی و پشتوانهای برای توسعه پایدار کشور روشن شده است. حفاظت و احیای این زیستبومهای ارزشمند نیازمند مدیریت علمی، تأمین پایدار حقابههای زیستمحیطی، تقویت سیاستهای حفاظتی و مشارکت فعال جامعه است؛ رویکردی که میتواند ضمن ارتقای شاخصهای HSE، آیندهای ایمنتر و پایدارتر برای محیط زیست و نسلهای آینده کشور رقم بزند.
- منبع:خبرگزاری مهر
- نویسنده:دیباگستران صنعت
- 1405/04/01
