آلودگی هوا؛ چالش جدی HSE در کلان‌شهرهای ایران و ضرورت اجرای کامل قانون هوای پاک

در سال‌های اخیر آلودگی هوا به یکی از مهم‌ترین چالش‌های حوزه ایمنی، بهداشت و محیط‌زیست (HSE) در کشور تبدیل شده است؛ معضلی که نه‌تنها محیط زیست را تحت تأثیر قرار داده، بلکه سلامت عمومی شهروندان را نیز با تهدید جدی مواجه کرده است. گزارش‌های رسمی وزارت بهداشت نشان می‌دهد سالانه ده‌ها هزار مرگ زودرس در کشور به طور مستقیم یا غیرمستقیم با آلودگی هوا ارتباط دارد. در چنین شرایطی، کارشناسان معتقدند اجرای کامل و دقیق قانون هوای پاک می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش پیامدهای بهداشتی و زیست‌محیطی این بحران داشته باشد.

به گزارش خبرگزاری مهر، آلودگی هوا طی سال‌های گذشته به یکی از چالش‌های مستمر کلان‌شهرهای ایران تبدیل شده است. با آغاز فصل سرما و شکل‌گیری پدیده وارونگی دما، غلظت آلاینده‌ها در بسیاری از شهرها افزایش یافته و کیفیت هوا به سطح ناسالم برای گروه‌های حساس یا حتی کل جامعه می‌رسد. این شرایط علاوه بر تهدید سلامت شهروندان، پیامدهای اقتصادی قابل توجهی نیز برای کشور به همراه دارد؛ از افزایش هزینه‌های درمانی گرفته تا کاهش بهره‌وری نیروی کار.

در همین راستا، نامگذاری روز ملی هوای پاک با شعار «هوای پاک؛ تعهد مسئولان، مسئولیت شهروندی» فرصتی برای ارزیابی عملکرد دستگاه‌های اجرایی و بازنگری در سیاست‌ها و برنامه‌های مدیریت آلودگی هوا به شمار می‌رود. این مناسبت یادآور این واقعیت است که دستیابی به هوای سالم نیازمند همکاری هماهنگ میان دولت، صنایع، شهرداری‌ها و شهروندان است.

عوامل مؤثر در تشدید آلودگی هوا

بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد مجموعه‌ای از عوامل در شکل‌گیری وضعیت فعلی نقش دارند. از مهم‌ترین این عوامل می‌توان به تردد گسترده خودروها و موتورسیکلت‌های فرسوده، مصرف سوخت‌های فسیلی، فعالیت برخی صنایع آلاینده، فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل عمومی و توسعه نامتوازن شهری اشاره کرد. وجود این عوامل در کنار شرایط جوی خاص برخی شهرها، موجب افزایش تجمع آلاینده‌ها در هوا و کاهش کیفیت آن می‌شود.

در بسیاری از کلان‌شهرها سهم منابع متحرک مانند خودروها و موتورسیکلت‌ها در تولید آلاینده‌های هوا بسیار قابل توجه است. از سوی دیگر، فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل عمومی و کندی روند نوسازی آن باعث شده است ظرفیت سیستم حمل‌ونقل شهری برای جایگزینی استفاده از خودروهای شخصی به اندازه کافی توسعه نیابد.

قانون هوای پاک؛ سند راهبردی مدیریت آلودگی هوا

در راستای مقابله با این بحران، قانون هوای پاک در سال ۱۳۹۶ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. این قانون به عنوان یکی از مهم‌ترین اسناد قانونی کشور در حوزه محیط زیست، وظایف مشخصی را برای دستگاه‌های مختلف از جمله وزارتخانه‌ها، شهرداری‌ها، صنایع، خودروسازان و سازمان‌های نظارتی تعیین کرده است.

هدف اصلی این قانون کاهش انتشار آلاینده‌ها، ارتقای استانداردهای زیست‌محیطی، توسعه حمل‌ونقل عمومی پاک و نظارت مؤثر بر فعالیت منابع آلاینده است. با این حال، بسیاری از کارشناسان معتقدند با وجود گذشت چند سال از تصویب این قانون، بخش قابل توجهی از مفاد آن هنوز به طور کامل اجرایی نشده است.

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست نیز در اظهارات اخیر خود بر اهمیت اجرای دقیق این قانون تأکید کرده و گفته است برای دستیابی به نتایج ملموس در بهبود کیفیت هوا، همکاری و هماهنگی جدی‌تر میان دستگاه‌های مسئول ضروری است. وی کاهش آلایندگی منابع ثابت و متحرک، توسعه انرژی‌های پاک و گسترش حمل‌ونقل عمومی را از مهم‌ترین راهکارهای مدیریت آلودگی هوا عنوان کرده است.

پیامدهای بهداشتی آلودگی هوا

از منظر بهداشت عمومی، آلودگی هوا یکی از مهم‌ترین عوامل خطر برای سلامت انسان محسوب می‌شود. مسئولان وزارت بهداشت اعلام کرده‌اند که سالانه حدود ۵۷ تا ۵۹ هزار مرگ در کشور به آلودگی هوا نسبت داده می‌شود. علاوه بر این، برآوردها نشان می‌دهد خسارت اقتصادی ناشی از پیامدهای بهداشتی این معضل سالانه به ۱۷ تا ۱۸ میلیارد دلار می‌رسد.

آلودگی هوا با افزایش بروز بیماری‌های قلبی و عروقی، سکته‌های مغزی، سرطان ریه و بیماری‌های مزمن تنفسی ارتباط مستقیم دارد. همچنین در روزهای با شاخص آلودگی بالا، میزان مراجعه بیماران قلبی و تنفسی به مراکز درمانی افزایش قابل توجهی پیدا می‌کند.

گروه‌های آسیب‌پذیر مانند کودکان، سالمندان، زنان باردار و بیماران مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای بیش از سایر افراد در معرض اثرات مخرب آلودگی هوا قرار دارند. به همین دلیل، در بسیاری از موارد تعطیلی مدارس یا کاهش فعالیت‌های اداری به عنوان اقدامی کوتاه‌مدت برای کاهش میزان مواجهه شهروندان با آلاینده‌ها در نظر گرفته می‌شود.

آلودگی هوا؛ یک مسئله فراتر از محیط زیست

کارشناسان حوزه سلامت و محیط زیست تأکید می‌کنند که آلودگی هوا تنها یک مسئله زیست‌محیطی نیست، بلکه یک بحران چندبعدی در حوزه سلامت، اقتصاد و مدیریت شهری محسوب می‌شود. افزایش هزینه‌های درمانی، کاهش کیفیت زندگی، افت بهره‌وری نیروی کار و تشدید بیماری‌های مزمن از جمله پیامدهای مستقیم این معضل است.

در این میان، نقش صنایع و واحدهای تولیدی نیز در چارچوب الزامات HSE اهمیت زیادی دارد. رعایت استانداردهای زیست‌محیطی، استفاده از فناوری‌های کنترل آلاینده، بهینه‌سازی مصرف انرژی و نظارت مستمر بر انتشار آلاینده‌ها از جمله اقداماتی است که می‌تواند سهم قابل توجهی در کاهش آلودگی هوا داشته باشد.

مشارکت شهروندان؛ حلقه تکمیل‌کننده مدیریت آلودگی هوا

در کنار اقدامات حاکمیتی، مشارکت عمومی شهروندان نیز در بهبود کیفیت هوا نقش مهمی ایفا می‌کند. استفاده از حمل‌ونقل عمومی، انجام به‌موقع معاینه فنی خودروها، کاهش سفرهای غیرضروری با خودروهای شخصی، مدیریت مصرف انرژی و توجه به ملاحظات زیست‌محیطی از جمله اقداماتی است که می‌تواند در کاهش تولید آلاینده‌ها مؤثر باشد.

کارشناسان معتقدند تحقق هوای پاک بدون مشارکت همگانی امکان‌پذیر نیست. همان‌طور که دولت و دستگاه‌های اجرایی مسئول تدوین و اجرای سیاست‌های کلان هستند، شهروندان نیز با اصلاح الگوی مصرف و انتخاب سبک زندگی سازگارتر با محیط زیست می‌توانند سهم مهمی در این مسیر داشته باشند.

در مجموع، تحقق شعار «هوای پاک؛ تعهد مسئولان، مسئولیت شهروندی» مستلزم عزم ملی، اجرای دقیق قوانین، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل پاک، نوسازی ناوگان فرسوده و ارتقای فرهنگ عمومی در حوزه محیط زیست است. هوای سالم نه‌تنها یک ضرورت زیست‌محیطی، بلکه حق مسلم شهروندان و یکی از شاخص‌های مهم سلامت و توسعه پایدار در کشور محسوب می‌شود.