هشدار کارشناسان HSE نسبت به بحران زیست‌محیطی و ایمنی پسماندهای الکترونیکی نوظهور؛ ویپ‌های یک‌بارمصرف، تهدیدی سه‌گانه علیه سلامت عمومی، خاک و مدیریت پسماند کشور

به گزارش خبرگزاری مهر گسترش مصرف سیگارهای الکترونیکی یک‌بارمصرف (ویپ) در میان نسل جوان، فراتر از عوارض تنفسی و فردی، اکنون به یک بحران جدی در حوزه مدیریت پسماندهای ویژه، ایمنی شهری و حفاظت از منابع آب و خاک تبدیل شده است. یافته‌های اخیر پژوهشگران دانشگاه ایلینوی حاکی از آن است که پسماند این دستگاه‌ها حاوی مقادیر بحرانی از فلزات سنگین نظیر سرب، روی و مس است و به دلیل طراحی متراکم و غیرقابل‌تفکیک، ریسک‌های ایمنی و حریق‌های زنجیره‌ای در سامانه‌های دفع زباله ایجاد می‌کند.

فلزات سنگین در ساختار مایع؛ تهدید مستقیم چرخه آب و خاک

بر اساس ارزیابی‌های آزمایشگاهی، مقادیر ثبت‌شده سرب در کارتریج و مایع باقیمانده در برخی برندهای پرمصرف بازار، جزو بالاترین آلایندگی‌های گزارش‌شده در تجهیزات دخانی الکترونیکی است. بررسی‌ها نشان می‌دهد منشأ این آلودگی صرفاً ناشی از خوردگی اتصالات لحیم یا المنت‌های حرارتی نیست، بلکه فرمولاسیون اولیه مایع (E-liquid) در فرآیند تولید غیراستاندارد به این فلزات آلوده است؛ این مسئله کاربران اقشار کم‌درآمدتر را به‌دلیل استفاده از برندهای ارزان‌قیمت در معرض بالاترین دوز مواجهه شغلی و زیست‌محیطی با فلزات سمی قرار می‌دهد. نفوذ این فلزات در اثر دفن سنتی زباله به شیرابه‌ها، خطر آلودگی مستقیم سفره‌های آب زیرزمینی را تشدید می‌کند.

مخاطرات حریق و ایمنی فرآیندی (Process Safety) در سامانه‌های مدیریت پسماند

یکی از مخاطرات برجسته از دیدگاه مهندسی ایمنی، تعبیه باتری‌های لیتیوم-یونی در محفظه‌های پلاستیکی فشرده و غیرقابل‌جداسازی است. هنگام جمع‌آوری و فشرده‌سازی پسماندها در خودروهای مکانیزه یا ایستگاه‌های انتقال زباله، آسیب فیزیکی به باتری موجب بروز اتصال کوتاه، پدیده فرار حرارتی (Thermal Runaway) و اشتعال ناگهانی می‌شود؛ رخدادی که گزارش‌های متعدد بین‌المللی از آتش‌سوزی در مراکز پردازش پسماند را به دنبال داشته و در صورت عدم تدوین پروتکل تفکیک، تأسیسات مدیریت پسماند شهری در داخل کشور را نیز با ریسک حریق‌های پرهزینه روبرو خواهد کرد.

تطبیق موضوع با وضعیت موجود و الزامات قانونی در ایران

این چالش در حالی در سطح جهان زنگ خطر را به صدا درآورده که در ایران، مصرف و عرضه این تجهیزات با چالش‌های حقوقی و نظارتی مضاعفی همراه است:

خلاء ناشی از قاچاق و عدم پایش کیفی: طبق قوانین جاری ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، واردات و عرضه رسمی انواع سیگارهای الکترونیکی مجاز نبوده و بخش اعظم این اقلام از طریق مبادی غیررسمی وارد بازار مصرف می‌شود. این امر عملاً پایش آزمایشگاهی استاندارد مایعات، کنترل درصد فلزات سنگین و صدور گواهی سلامت را غیرممکن ساخته است.
شبهه مغایرت با قانون مدیریت پسماند: مطابق با «قانون مدیریت پسماندها» (مصوب ۱۳۸۳)، پسماندهای حاوی باتری و فلزات سنگین در رده پسماندهای ویژه و خطرناک طبقه‌بندی می‌شوند. عدم وجود چرخه بازیافت رسمی (Extended Producer Responsibility – EPR) برای تجهیزات دخانی در کشور موجب اختلاط روزانه هزاران قطعه باتری و مدار الکترونیکی با زباله‌های عادی خانگی و ورود آن‌ها به لندفیل‌ها شده است.
مواجهه ثانویه در محیط‌های بسته: هرچند مصرف‌کنندگان بخار حاصل از ویپ را «بی‌خطر» می‌انگارند، اما پرسنل شاغل در محیط‌های اداری، صنعتی و فضاهای بسته تجاری در معرض استنشاق غیرفعال آئروسل‌های حاوی ترکیبات فرار و فلزات سنگین قرار می‌گیرند که ضرورت لحاظ ممنوعیت مصرف آن در کتابچه‌های ایمنی و بهداشت محیط کارخانجات را دوچندان می‌کند.

الزامات و راهبردهای پیشگیرانه از منظر HSE

کارشناسان بهداشت حرفه‌ای و مدیریت محیط زیست تأکید می‌کنند جهت مهار این تهدید خاموش، اجرای فوری تدابیر زیر ضرورت دارد:

تعریف سیستم دفع پسماند ویژه (E-Waste): الزام مراکز درمانی، سازمانی و مجتمع‌های رفاهی به تعبیه مخازن مجزای جمع‌آوری پسماندهای الکترونیکی کوچک و باتری‌ها جهت پیشگیری از خطرات حریق و نفوذ شیرابه.
بازنگری آیین‌نامه‌های بهداشت محیط کار: ثبت صریح استفاده از سیگارهای الکترونیکی و ویپ در فهرست ممنوعیت‌های استعمال دخانیات در محیط‌های سرپوشیده و صنعتی طبق استانداردهای بهداشت حرفه‌ای.
تشدید نظارت‌های بهداشتی و گمرکی: تشدید اقدامات کنترلی بر شبکه توزیع زیرزمینی و تست‌های دوره‌ای آزمایشگاهی از اقلام مکشوفه جهت ارزیابی سطح سم‌شناسی و مواجهه تنفسی شهروندان.