زنگ خطر سلامت در پاییز؛ چرا واکسن‌های بازار سیاه یک «تله بیولوژیک» برای ایمنی و سلامت کار هستند؟

با آغاز فصل پاییز و خنک شدن هوا، موج سالانه نگرانی از همه‌گیری ویروس آنفلوآنزا به بالاترین سطح خود در محیط‌های کار، پروژه‌های صنعتی و سازمان‌ها رسیده است؛ تب‌وتابی که امسال با تاخیر جهانی در عرضه واکسن هم‌زمان شده و فضایی خاکستری از شایعات، قیمت‌های نجومی چندمیلیونی و بازار سیاه پرفریب در شبکه‌های اجتماعی ایجاد کرده است. مدیریت بهداشت، ایمنی و محیط زیست (HSE) در راستای صیانت از سرمایه انسانی و پیشگیری از بحران‌های شغلی، با استناد به تازه‌ترین ارزیابی‌های وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو، هشداری رسمی درباره پیامدهای مخرب استفاده از واکسن‌های فاقد اصالت و تهدیدات زیستی آن‌ها صادر کرد.

ماجرا از یک جابه‌جایی علمی در مقیاس جهانی آغاز شد؛ سازمان جهانی بهداشت (WHO) با رصد دگرگونی سویه‌های فصلی، ساختار واکسن‌های چهارظرفیتی را بازنگری و یکی از سویه‌ها را از دستور کار حذف کرد. این بازآرایی ناگهانی فرمولاسیون، فرصت طلایی تولیدکنندگان بین‌المللی را به تعویق انداخت و بحران عرضه را از اروپا تا خاورمیانه گسترش داد. در داخل کشور، تامین‌کنندگان ایرانی که از زمستان سال گذشته برنامه‌ریزی سفارش‌گذاری را پیش برده بودند، با خلف وعده منابع اروپایی و افزایش ناگهانی تقاضا در این قاره روبه‌رو شدند؛ شکافی زمانی که در کنار توقف تلخ خط تولید واکسن‌های نوترکیب داخلی به دلیل رکود تقاضا در سال‌های پیشین، بستری مناسب برای جولان سودجویان مجازی و واسطه‌های سوداگر پدید آورد.

اما مسئله در حوزه سلامت حرفه‌ای و مهندسی ایمنی (HSE)، فراتر از یک تخلف اقتصادی یا بهای گزاف چندمیلیونی است. واکسن یک فرآورده زنده بیولوژیک بسیار حساس است که بقا و کارایی آن در گرو حفظ بی‌نقص «زنجیره سرد» (Cold Chain در دامنه دمایی استاندارد ۲ تا ۸ درجه سانتی‌گراد) است. واکسنی که در پستوها، انبارهای غیرمجاز یا توسط پیک‌های مسافری و بدون دستگاه ثبت مداوم دما (Data Logger) جابه‌جا می‌شود، مانند دارویی تغییرماهیت‌داده است؛ پروتئین‌های فعال آن در اثر نوسان حرارت شکسته و تخریب می‌شوند. تزریق چنین محصولی نه تنها هیچ‌گونه ایمنی‌زایی در برابر ویروس مهاجم ایجاد نمی‌کند، بلکه ریسک بالایی از بروز شوک‌های آنافیلاکسی، واکنش‌های سمی بافتی و عوارض ناشناخته بالینی را به همراه دارد؛ اتفاقی که از منظر ماتریس ریسک سلامت شغلی، یک «خطر با پیامد فاجعه‌بار» تلقی می‌شود.

طبق اعلام رسمی مراجع رگولاتوری، سناریوی تامین کشور اکنون وارد مرحله اطمینان‌بخش شده است؛ تا کنون بیش از ۷۰۰ هزار دوز از محموله وارداتی واکسن‌های معتبر فرانسوی، روسی و چینی وارد کشور و فرآیند توزیع آن کلید خورده و ظرفیت تکمیلی تا سقف ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار دوز در حال ترخیص مرحله‌ای است. از این میان، بالغ بر یک میلیون دوز واکسن کاملاً رایگان برای افراد در معرض خطر، مبتلایان به بیماری‌های زمینه‌ای، کادر درمان و گروه‌های آسیب‌پذیر اختصاص یافته است. همچنین سهمیه داروخانه‌ای مجاز نیز با قیمتی شفاف و تحت کنترل رگولاتوری (زیر ۲ میلیون تومان) عرضه می‌شود که فاصله معناداری با ادعاها و ارقام کاذب دلالان فضای مجازی دارد.

معاونت HSE اکیداً به تمامی کارکنان، مدیران اجرایی و سرپرستان توصیه می‌کند سلامت خود و خانواده‌شان را با سراب‌های تبلیغاتی فضای مجازی و عناوین وسوسه‌انگیز واکسن‌های قاچاق به قمار نگذارند. اصالت سنجی واکسن یک فرایند صرفاً کیفی و آزمایشگاهی است که مجوز قانونی آن منحصراً در انحصار سامانه ردیابی فراورده‌های سلامت‌محور (تی‌تک) قرار دارد. مدیریت سلامت شغلی بر این اصل بنیادین تاکید دارد که برای عبور ایمن از موج بیماری‌های فصلی و کاهش روزهای کاری ازدست‌رفته، اولویت‌بندی تزریق برای شاغلین پرخطر، استفاده از منابع توزیع رسمی و رعایت دستورالعمل‌های ساده بهداشت فردی، مطمئن‌ترین سپر دفاعی در برابر بحران است.